8th Science LBA 3.दगडी कोळसा आणि पेट्रोलियम

 CLASS - 8 

MEDIUM - MARATHI 

SUBJECT - Science 

SYLLABUS - KARNATAKA STATE 

QUESTION BANK OF  LESSON BASED ASSESSMENT

सदर प्रश्नावली DSERT website वरील पुस्तकातील भाषांतर आहे.

पाठ  - 3

           कोळसा आणि पेट्रोलियम

(सर्व प्रश्नांची नमुना उत्तरे शेवटी देण्यात आलेली आहेत)

अध्ययन निष्पत्ती 

 1. उष्णता आणि दाबामुळे प्राचीन वनस्पतींच्या पदार्थांपासून कोळसा तयार होण्याच्या प्रक्रियेचे स्पष्टीकरण.

2.        कोळसा, पेट्रोलियम आणि कोकचे गुणधर्म सांगा.

3.        कोळसा, कोक आणि कोल-तार (डांबर) यांचे उपयोग सांगा.

4.       जीवाश्म इंधनाच्या व्याख्या आणि त्यांची उदाहरणे आठवा.

5.       सागरी जीवांच्या अवशेषांपासून पेट्रोलियमच्या निर्मितीचे स्पष्टीकरण.

6.       पेट्रोलियम शुद्धीकरणाच्या प्रक्रियेचे वर्णन.

7.        फ्रॅक्शनल डिस्टिलेशन (अपूर्णांक ऊर्ध्वपातन) चा अर्थ आणि या प्रक्रियेत वापरले जाणारे तत्व सांगा.

8.       पेट्रोलियमच्या विविध घटकांची आणि त्यांच्या उपयोगांची यादी करा.

9.       कोळसा आणि पेट्रोलियमच्या अतिवापरामुळे पर्यावरणावर होणाऱ्या परिणामांचे मूल्यांकन.

10.     वायू प्रदूषण रोखण्यासाठी योग्य उपाय सुचवा.

11.       जीवाश्म इंधनाच्या संरक्षणाची गरज सांगा.

12.      उपलब्ध पर्यायी ऊर्जा स्रोतांचा शोध घ्या.

I. खालील अपूर्ण विधाने/प्रश्नांसाठी दिलेल्या पर्यायांमधून योग्य उत्तर निवडा आणि अक्षरासह उत्तर लिहा. (1 गुण)

1.         खालीलपैकी नैसर्गिक संसाधनाचे उदाहरण नसलेला पदार्थ आहे (सोपे)

A) हवा

B) पाणी

C) माती

D) प्लॅस्टिक

2.        खालीलपैकी न संपणारे संसाधन आहे (सोपे)

A) कोळसा

B) पेट्रोलियम

C) सूर्यप्रकाश

D) नैसर्गिक वायू

3.        खालीलपैकी गटात नसलेले इंधन आहे (मध्यम)

A) कोळसा

B) पेट्रोल

C) नैसर्गिक वायू

D) युरेनियम

4.       कोळसा तयार करण्याच्या प्रक्रियेला म्हणतात (मध्यम)

A) बाष्पीभवन

B) कार्बनीकरण

C) घनीभवन

D) संक्षेपण

5.       कोळसा जाळल्याने बाहेर पडणारा वायू आहे (कठीण)

A) कार्बन डायऑक्साइड

B) नायट्रोजन डायऑक्साइड

C) क्लोरीन

D) ऑक्सिजन

6.       पूर्वी रेल्वे इंजिनमध्ये इंजिन चालवण्यासाठी वाफ तयार करण्यासाठी याचा वापर केला जात असे.

रेल्वे इंजिन चालवण्यासाठी पूर्वी वाफ तयार करण्यासाठी वापरले जाणारे इंधन आहे (मध्यम)

A) कोळसा

B) कोल-तार (डांबर)

C) ग्रॅफाइट

D) कोळसा वायू

7.        शुद्ध स्वरूपात धातू काढण्यासाठी वापरले जाणारे कोळशाचे उत्पादन आहे (कठीण)

A) ग्रॅफाइट

B) कोक

C) कोल-तार (डांबर)

D) कोळसा वायू

8.       खालीलपैकी अप्रिय वास असलेला गडद, चिकट द्रव पदार्थ आहे (मध्यम)

A) कोक

B) बिटुमेन

C) कोल-तार (डांबर)

D) वंगण तेल

9.       कोल-तार (डांबर) पासून मिळणारे कीटकनाशक आहे (मध्यम)

A) पॅराफिन

B) नेफ्थालीन

C) बिटुमेन

D) बेंझिन

10.     कोल-तार (डांबर) चा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जातो (मध्यम)

A) धातू काढण्यासाठी

B) वंगण तयार करण्यासाठी

C) वॉटर गॅसच्या उत्पादनात

D) रस्त्यांना पृष्ठभागाचा लेप देण्यासाठी

11.       पेट्रोलियम कशापासून तयार होते (मध्यम)

A) पृथ्वीच्या कवचाखाली वनस्पतींच्या विघटनाने

B) समुद्राच्या तळाखाली मृत सागरी जीवांच्या ऑक्सिडेशनच्या सुटकेने

C) मृत भूमीवरील प्राण्यांच्या कुजण्याने

D) ज्वालामुखींमधून लाव्हा बाहेर पडण्याने

12.      पेट्रोलियमच्या उप-उत्पादनांना वेगळे करण्याची प्रक्रिया आहे (मध्यम)

A) शुद्धीकरण

B) ऊर्ध्वपातन

C) स्फटिकीकरण

D) संक्षेपण

13.     ड्राय क्लीनिंगसाठी सामान्यतः वापरले जाणारे पेट्रोलियम उत्पादन आहे (सोपे)

A) पेट्रोल

B) डिझेल

C) केरोसीन

D) वंगण तेल

14.     खालीलपैकी 'काळे सोने' म्हणून सामान्यतः ओळखले जाणारे जीवाश्म इंधन आहे (मध्यम)

A) कोक

B) ग्रॅफाइट

C) पेट्रोलियम

D) कोळसा

15.     नैसर्गिक वायूशी संबंधित एक चुकीचे विधान आहे, हा वायू (कठीण)

A) सर्वात कमी प्रमाणात संकुचित होतो.

B) ज्वलनावर उत्कृष्ट कार्यक्षमता दर्शवतो.

C) वायू प्रदूषणासाठी जबाबदार नाही.

D) सहजपणे वाहतूक करता येते.

II. खालील प्रश्नांची उत्तरे द्या (1 गुण)

16.     निसर्गात अमर्यादित प्रमाणात कोणते नैसर्गिक संसाधन उपलब्ध आहे? (सोपे)

17.      न संपणाऱ्या आणि संपणाऱ्या नैसर्गिक संसाधनांचे प्रत्येकी एक उदाहरण द्या. (सोपे)

18.     जीवाश्म इंधन म्हणजे काय? (कठीण)

19.     औष्णिक ऊर्जा प्रकल्पात वापरल्या जाणाऱ्या जीवाश्म इंधनाचे नाव सांगा. (सोपे)

20.    कोळशाच्या शुष्क ऊर्ध्वपातनाने मिळणारे उत्पादने सांगा. (मध्यम)

21.      कार्बनचे सर्वात शुद्ध स्वरूप कोणते? (मध्यम)

22.    फ्रॅक्शनल डिस्टिलेशन (अपूर्णांक ऊर्ध्वपातन) म्हणजे काय? (कठीण)

23.    पॅराफिन मेणाचे कोणतेही दोन उपयोग सांगा. (मध्यम)

24.    एलपीजी (LPG) चा विस्तार करा. (मध्यम)

25.    रासायनिक खतांच्या निर्मितीसाठी कोणते पेट्रोलियम उत्पादने निवडली जाऊ शकतात? (मध्यम)

III. खालील प्रश्नांची उत्तरे द्या: (2 गुण)

26.    न संपणाऱ्या आणि संपणाऱ्या नैसर्गिक संसाधनांमधील फरक लिहा. (सोपे)

27.    कार्बनीकरण म्हणजे काय? (कठीण)

28.    कोळशाचे कोणतेही दोन उपयोग सांगा. (सोपे)

29.    पेट्रोकेमिकल्स म्हणजे काय? दोन उदाहरणे द्या. (मध्यम)

30.    आजकाल डिझेल वाहनांची जागा इलेक्ट्रिक वाहने घेत आहेत. हा उपाय चांगला आहे की नाही? आपल्या उत्तराला दोन कारणांसह समर्थन द्या. (मध्यम)

IV. खालील प्रश्नांची उत्तरे द्या: (3 गुण)

31.     कोळसा तयार होण्याची प्रक्रिया स्पष्ट करा. (कठीण)

32.    खालील वस्तूंचे नैसर्गिक आणि मानवनिर्मित वस्तूंमध्ये वर्गीकरण करा. (सोपे)

पाणी, काच, कापूस, नायलॉन, ग्रॅफाइट, पॉलिस्टर

33.    “जीवाश्म इंधनाचा वापर काटकसरीने केला पाहिजे.” योग्य स्पष्टीकरण देऊन या विधानाचे समर्थन करा. (मध्यम)

34.    कोळसा वायू कसा तयार होतो? याचे कोणतेही दोन उपयोग लिहा. (मध्यम)

V. खालील प्रश्नांची उत्तरे द्या: (4 गुण)

35.    पेट्रोलियम आणि नैसर्गिक वायूचे साठे दर्शवणारे रेखाचित्र काढा. (मध्यम)

36.    निसर्गात पेट्रोलियम कसे तयार होते? स्पष्ट करा. (मध्यम)

37.    खालील सारणी 1991-1997 पर्यंत भारतातील एकूण विजेची कमतरता दर्शवते. आकडेवारी आलेखाच्या स्वरूपात दर्शवा. (Y-अक्षावर वर्षांसाठी कमतरता टक्केवारी आणि X-अक्षावर वर्षे दर्शवा) (कठीण)

अनुक्रमांक	वर्ष	कमतरता (%)
1	1991	7.9
2	1992	7.8
3	1993	8.3
4	1994	7.4
5	1995	7.1
6	1996	9.2
7	1997	11.5

 

 

 उत्तरे 

I.

1.      D) प्लॅस्टिक

2.     C) सूर्यप्रकाश

3.     D) युरेनियम

4.    B) कार्बनीकरण

5.    A) कार्बन डायऑक्साइड

6.    A) कोळसा

7.     B) कोक

8.    C) कोल-तार (डांबर)

9.    B) नेफ्थालीन

10.  D) रस्त्यांना पृष्ठभागाचा लेप देण्यासाठी

11.    B) समुद्राच्या तळाखाली मृत सागरी जीवांच्या ऑक्सिडेशनच्या सुटकेने

12.   A) शुद्धीकरण

13.  A) पेट्रोल

14.  C) पेट्रोलियम

15.  C) वायू प्रदूषणात योगदान देत नाही

II.

16) सूर्यप्रकाश आणि हवा

17) न संपणारी नैसर्गिक संसाधने: सूर्यप्रकाश, हवा

संपणारी नैसर्गिक संसाधने: जंगले, वन्यजीव, खनिजे, कोळसा, पेट्रोलियम, नैसर्गिक वायू इत्यादी.

18) ही सजीव जीवांच्या (जीवाश्म) मृत अवशेषांपासून तयार झाली होती. त्यामुळे, या सर्वांना जीवाश्म इंधन म्हणून ओळखले जाते.

19) कोळसा

20) कोक, कोल-तार (डांबर), कोळसा वायू.

21) कोक

22) त्यांच्या उत्कलनांकांवर आधारित विविध पेट्रोलियम उत्पादनांचे पृथक्करण.

23) मलम, मेणबत्त्या, व्हॅसलीन इत्यादी बनवणे.

24) द्रवीभूत पेट्रोलियम वायू

25) नैसर्गिक वायूपासून मिळणारा हायड्रोजन वायू.

III.

26) न संपणारी नैसर्गिक संसाधने: ही संसाधने निसर्गात अमर्यादित प्रमाणात उपस्थित आहेत आणि मानवी क्रियाकलापांमुळे ती संपण्याची शक्यता नाही. उदा: सूर्यप्रकाश, हवा.

संपणारी नैसर्गिक संसाधने: या संसाधनांची निसर्गातील मात्रा मर्यादित आहे. ती मानवी क्रियाकलापांमुळे संपू शकतात. उदा: जंगले, वन्यजीव, खनिजे, कोळसा, पेट्रोलियम, नैसर्गिक वायू इत्यादी.

27) मृत वनस्पतींचे कोळशात रूपांतर होण्याची मंद प्रक्रिया.

28) 1. इंधन म्हणून स्वयंपाक करणे

2. रेल्वे इंजिन आणि औष्णिक ऊर्जा प्रकल्प

29) पेट्रोलियम आणि नैसर्गिक वायूपासून अनेक उपयुक्त पदार्थ मिळतात त्यांना पेट्रोकेमिकल्स असे म्हणतात. उदा: डिटर्जंट्स, पॉलिथीन, कृत्रिम धागे.

30) हे चांगले आहे, कारण डिझेल हे संपणारे संसाधन आहे आणि डिझेल वाहने खूप जास्त पर्यावरणाचे प्रदूषण करतात. परंतु इलेक्ट्रिक वाहने करत नाहीत.

IV.

31) सुमारे 300 दशलक्ष वर्षांपूर्वी पृथ्वीवर सखल पाणथळ प्रदेशात घनदाट जंगले होती. पूर येण्यासारख्या नैसर्गिक प्रक्रियेमुळे ही जंगले मातीखाली गाडली गेली. जसजशी त्यांच्यावर अधिक माती जमा झाली, तसतशी ती संकुचित झाली. उच्च तापमान आणि दाबामुळे मृत वनस्पतींचे हळूहळू कोळशात रूपांतर झाले, कारण कोळशामध्ये प्रामुख्याने कार्बन असतो.

32) नैसर्गिक वस्तू: पाणी, कापूस, ग्रॅफाइट

मानवनिर्मित वस्तू: काच, नायलॉन, पॉलिस्टर.

33) निसर्गातील जीवाश्म इंधने मर्यादित आहेत, ती मोठ्या प्रमाणात वापरल्यास संपू शकतात आणि या इंधनांच्या वापरामुळे पर्यावरणाचे प्रदूषण होते.

34) * कोक मिळवण्यासाठी कोळशावर प्रक्रिया करताना कोळसा वायू मिळतो.

·          कोळसा प्रक्रिया प्रकल्पांजवळ असलेल्या अनेक उद्योगांमध्ये तो इंधन म्हणून वापरला जातो.

·          कोळसा वायू उष्णतेचा स्रोत म्हणून वापरला जातो.

35.  

36. समुद्रात राहणाऱ्या जीवांपासून पेट्रोलियम तयार झाले. जेव्हा हे जीव मरण पावले, तेव्हा त्यांचे मृतदेह समुद्राच्या तळाशी स्थिरावले आणि वाळू व मातीच्या थरांनी झाकले गेले. लाखो वर्षांमध्ये, उच्च तापमान आणि दाबाखाली हवेच्या अनुपस्थितीमुळे मृत जीवांचे पेट्रोलियम आणि नैसर्गिक वायूमध्ये रूपांतर झाले.

37.