POST / July 20, 2025

7th SS LBA Answer 5. ब्रिटिश सत्तेचा विस्तार (1758-1856)

CLASS - 7 MEDIUM - MARATHI SUBJECT - Social Science SYLLABUS - KARNATAKA STATE MODEL ANSWERS OF LESSON BASED ASSESSMENTपाठ – ५ ब्रिटिश सत्तेचा विस्तार (१७५८ – १८५६) I) योग्य पर्याय निवडा. A A B A C A B D C A B D A B C D B A C B C II) रिकाम्या जागा भरा. १8४८ मध्ये महसूल गोळा करण्य

1 min read 1 views

 CLASS - 7 

MEDIUM - MARATHI 

SUBJECT - Social Science 

SYLLABUS - KARNATAKA STATE 

MODEL ANSWERS OF LESSON BASED ASSESSMENT

पाठ – ५ ब्रिटिश सत्तेचा विस्तार  (१७५८ – १८५६)

I) योग्य पर्याय निवडा.

  1. A
  2. A
  3. B
  4. A
  5. C
  6. A
  7. B
  8. D
  9. C
  10. A
  11. B
  12. D
  13. A
  14. B
  15. C
  16. D
  17. B
  18. A
  19. C
  20. B
  21. C

II) रिकाम्या जागा भरा.

  1. १8४८ मध्ये
  2. महसूल गोळा करण्याचा अधिकार
  3. ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीने दिवानी हक्कांद्वारे बंगालमध्ये सार्वभौम हक्क संपादन केले.
  4. ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीला ब्रिटिश सरकारच्या नियंत्रणाखाली आणण्यासाठी नियामक कायदा (Regulating Act) लागू करण्यात आला.
  5. कलकत्ता
  6. 4
  7. त्यांनी शिखांना एकत्र केले आणि चार दशके ब्रिटिशांविरुद्ध एक मजबूत राजकीय शक्ती म्हणून पंजाबवर राज्य केले.
  8. पंजाब
  9.  दत्तक वारस नामंजूर
  10. १) तैनाती फौज, २) दत्तक वारस नामंजूर (दत्तक पुत्रांना अधिकार नाहीत)

III) खालील प्रश्नांची थोडक्यात उत्तरे द्या.

  1. १. वेलस्ली

२. डलहौसी

३. दिवानी हक्क

४. १७६४ (बक्सरच्या युद्धाचे वर्ष)

५. १८५७ (१८५७ चा भारतीय उठाव/शिपाई बंडाचे वर्ष)

III) (पुनरावृत्ती)

  1.  
    • ब्रिटिशांनी भारतीय शासकांना ही प्रणाली स्वीकारण्यास भाग पाडले.
    • भारतीय शासकांना त्यांच्या दरबारात ब्रिटिश सैन्य ठेवावे लागले आणि त्याचा संपूर्ण खर्च उचलावा लागला.
    • पर्यायाने, त्यांना त्यांच्या प्रदेशाचा काही भाग ब्रिटिशांना द्यावा लागला.

अशा प्रकारे, अनेक भारतीय राज्ये ब्रिटिश नियंत्रणाखाली आली.

  1. तैनाती फौज प्रणालीचे परिणाम:
    • भारतीय राज्ये आर्थिकदृष्ट्या कमकुवत झाली.
    • ब्रिटिशांनी त्यांच्या नियंत्रणाखाली मोठे प्रदेश संपादन केले.
    • भारतीय शासक अप्रत्यक्षपणे ब्रिटिशांच्या अधीन झाले.
    • या धोरणाखाली आलेली राज्ये आपली सार्वभौमत्व गमावून बसली.
  2.  
    • जर एखाद्या भारतीय शासकाला मूलबाळ नसेल, तर त्याचे राज्य ब्रिटिशांनी जोडले जाईल.
    • या धूर्त धोरणामुळे अवध, सातारा, नागपूर आणि झाशी यांसारखी ११ राज्ये ब्रिटिश नियंत्रणाखाली आली.

अशा प्रकारे, भारताचे अनेक प्रदेश ब्रिटिशांनी जोडले.

  1. दिवाणी हक्कांचे परिणाम:
    • ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीने दिवाणी हक्कांद्वारे अधिकृत सार्वभौमत्व संपादन केले.
    • बंगालमध्ये तीव्र आर्थिक शोषण झाले.
    • कंपनीने कोट्यवधी रुपये जमा केले आणि आपला खजिना भरला.
  2. "दत्तक पुत्रांना अधिकार नाहीत" हे धोरण योग्य नव्हते, कारण:
    • हे धोरण डलहौसीने सुरू केले होते.
    • हे एक मनमानी धोरण होते. भारतात, जर एखाद्या शासकाला जैविक मूलबाळ नसेल तर दत्तक पुत्रांना गादीचा वारस होण्याचा अधिकार होता.
  3. बक्सरच्या युद्धाची कारणे:
    • बंगालचा नवाब, मीर कासिम, स्वतंत्र विचारांचा होता.
    • त्याने ब्रिटिशांद्वारे गैरवापर केल्या जाणाऱ्या दस्तकां (व्यापार परवाने) ची चौकशी केली.
    • यामुळे संतापलेल्या ब्रिटिशांनी मीर कासिमला पदच्युत केले.
    • संतापलेल्या मीर कासिमने लष्करी युती करून ब्रिटिशांवर हल्ला केला.
  4. बक्सरच्या युद्धाचे परिणाम:
    • ब्रिटिशांचा विजय झाला.
    • मीर जाफर बंगालचा नवाब बनला.
    • ब्रिटिश आणखी शक्तिशाली बनले.
  5. ब्रिटिशांनी बंगाल, बिहार आणि ओरिसा या प्रांतांचे दिवाणी हक्क संपादन केले.
  6. ब्रिटिश सरकारने कंपनीच्या अधिकाऱ्यांच्या अनैतिक मार्गांवर यांद्वारे नियंत्रण ठेवले:
    • वॉरन हेस्टिंग्सने लागू केलेला नियामक कायदा.
    • ब्रिटिशांनी कलकत्त्याला त्यांचे सत्ता केंद्र बनवले आणि प्रांतीय सरकारचे कामकाज त्यांच्या नियंत्रणाखाली आणले.
  7. दक्षिण भारतात ब्रिटिश सत्ता हळूहळू वाढली.
    • हैदर अली आणि टिपू सुलतान यांनी ब्रिटिशांविरुद्ध लढा दिला.
    • म्हैसूर राज्याचे चार भागांमध्ये विभाजन झाले: एक भाग ब्रिटिशांना, एक निजामाला, दुसरा मराठ्यांना आणि उर्वरित भाग म्हैसूरच्या शासकाला मिळाला.

यामुळे भारतात ब्रिटिश सत्तेत हळूहळू वाढ झाली.

  1. इंग्रज-मराठा युद्धांचे परिणाम:
    • तीन इंग्रज-मराठा युद्धे झाली.
    • ब्रिटिशांचा विजय झाला.
    • पेशव्यांनी ब्रिटिशांसमोर शरणागती पत्करली.
    • मराठ्यांनी युद्धे गमावली.
    • सर्व प्रदेश ब्रिटिश नियंत्रणाखाली आले.
    • ब्रिटिशांनी पेशवेपद रद्द केले.
  2. इंग्रज-शीख युद्धे:
    • शीख आणि ब्रिटिश यांच्यात युद्धे झाली.
    • महाराजा रणजित सिंग एक शक्तिशाली शीख नेते होते.
    • त्यांनी शिखांना एकत्र करून त्यांना एक मजबूत राजकीय शक्तीमध्ये रूपांतरित केले.
    • रणजित सिंगच्या मृत्यूनंतर राजकीय अशांतता निर्माण झाली.
    • ब्रिटिशांनी या परिस्थितीचा फायदा घेतला.
    • ब्रिटिश आणि शीख यांच्यात चार युद्धे झाली.
    • शेवटी, शिखांचा पराभव झाला.
    • पंजाब ब्रिटिश नियंत्रणाखाली आले.
  3. ब्रिटिशांनी मीर कासिमला पदच्युत करण्याची कारणे:
    • मीर कासिम स्वतंत्र विचारांचा होता.
    • त्याने ब्रिटिशांद्वारे गैरवापर केल्या जाणाऱ्या दस्तकांची चौकशी केली.
    • त्याने बंगालमधील सर्व व्यापार कर रद्द केले.
    • त्याला ब्रिटिशांचा बाहुले बनण्याची इच्छा नव्हती.
  4. भारतात ब्रिटिश वर्चस्वाच्या वाढीस हातभार लावणारे प्रमुख घटक:
    • कर्नाटक युद्धे
    • प्लासीचे युद्ध
    • बक्सरचे युद्ध
    • दिवाणी हक्कांची प्राप्ती
    • नियामक कायदा (Regulating Act)
    • इंग्रज-म्हैसूर युद्धे
    • इंग्रज-मराठा युद्धे
    • इंग्रज-शीख युद्धे
    • तैनाती फौज प्रणाली
    • दत्तक वारस नामंजूर (दत्तक पुत्रांना अधिकार नाहीत)

 

 


Community conversation 0

Leave a comment